Son alış fiyatı mı, ortalama maliyet mi? Ürün maliyetini izlemenin yolları

Kısa cevap: Son alış fiyatı, bir ürünü en son hangi fiyattan aldığınızı gösterir; ağırlıklı ortalama maliyet ise elinizdeki stoğun birim başına size ortalama kaça geldiğini gösterir. Fiyat belirlerken ve yeni alım kararında son alış fiyatı, geçmiş dönemin kârını ve stok değerini hesaplarken ortalama maliyet daha anlamlıdır. İkisini birlikte izlemek, fiyat artışlarını ve marj erimesini erken fark etmenizi sağlar.

İki yöntemin tanımı

Son alış fiyatı, ürünün en son kaydedilen alış faturasındaki birim fiyatıdır. Hesaplama gerektirmez, her yeni alımda kendiliğinden güncellenir. Piyasadaki güncel maliyeti yansıttığı için satış fiyatını gözden geçirirken ilk bakılan rakamdır.

Ağırlıklı ortalama maliyet, stoktaki ürünlerin toplam alış tutarının toplam miktara bölünmesiyle bulunur. Farklı fiyatlardan yapılan alımları miktarlarıyla birlikte hesaba katar. Geçmişte ucuza alıp henüz satmadığınız ürünlerin etkisini gösterdiği için elinizdeki stoğun gerçek maliyetine daha yakındır.

Örnek hesap: aynı ürün, iki farklı fiyat

Aşağıdaki rakamlar uydurmadır ve KDV hariç düşünülmüştür. Bir işletme aynı ürünü iki kez alıyor:

• 1. alım: 100 adet x 50 TL = 5.000 TL
• 2. alım: 50 adet x 62 TL = 3.100 TL
• Toplam: 150 adet, 8.100 TL
• Ağırlıklı ortalama maliyet: 8.100 / 150 = 54 TL
• Son alış fiyatı: 62 TL

Ürünü 75 TL’ye satıyorsanız ortalama maliyete göre birim kâr 21 TL, kâr marjı yaklaşık %28 görünür. Son alış fiyatına göre ise birim kâr 13 TL’ye, marj yaklaşık %17’ye düşer. Eski ucuz stok bittiğinde gerçekleşecek marj ikinci rakama yakındır. Marj hesabının ayrıntıları için brüt kâr, net kâr ve kâr marjı yazımıza bakabilirsiniz.

Satışlar arasında ortalama nasıl değişir?

Hareketli ortalama, her yeni alımda o anda stokta kalan miktar ve maliyetle yeniden hesaplanan ortalamadır. Yukarıdaki örnekte ikinci alımdan önce 60 adet satılmış olsun. Stokta 40 adet x 50 TL = 2.000 TL kalır. 50 adet 62 TL’den eklenince toplam 90 adet ve 5.100 TL olur; yeni ortalama 5.100 / 90 = yaklaşık 56,67 TL’dir.

Bu örnek, ortalama maliyetin yalnızca fiyatlara değil alım ve satış zamanlamasına da bağlı olduğunu gösterir. Elle hesaplamak zahmetli olduğu için bu hesabı stok hareketlerinden otomatik üreten bir kayıt düzeni kullanmak hatayı azaltır. Stok değerleme yöntemlerinin genel resmi için stok değeri nasıl hesaplanır rehberine göz atın.

Hangi kararda hangisi kullanılmalı?

Karar veya rapor	Uygun maliyet	Neden?
Yeni satış fiyatı belirleme	Son alış fiyatı	Yerine koyma maliyetini yansıtır
Fiyat teklifi hazırlama	Son alış fiyatı	Teslim edilecek mal muhtemelen yeni fiyattan alınacaktır
Dönemlik kâr analizi	Ortalama maliyet	Satılan malın gerçek maliyetine yakındır
Stok değeri raporu	Ortalama maliyet	Eldeki stoğun tamamını hesaba katar
Tedarikçi pazarlığı	Son alış ve önceki alışlar	Fiyat artışının boyutunu gösterir

Resmi kayıtlarda ve vergi hesabında hangi değerleme yönteminin kullanılacağı ayrı bir konudur; bu konuda güncel kural ve oranları mali müşavirinizle teyit edin. Bu yazıdaki yöntemler işletme içi karar ve takip içindir.

Maliyeti düzenli izlemek için pratik adımlar

1. Her alış faturasını stok kartına bağlı kaydedin; maliyet bilgisi ancak böyle oluşur.
2. Nakliye gibi doğrudan ürüne ait giderleri maliyete dahil edip etmeyeceğinize bir kez karar verin ve hep aynı kuralı uygulayın.
3. Ayda bir, son alış fiyatı ortalamadan belirgin biçimde yüksek olan ürünleri listeleyin.
4. Bu ürünlerde satış fiyatını ve teklif listelerini gözden geçirin.
5. Fiyatı sürekli artan ürünler için alternatif tedarikçi teklifi isteyin.

Bilişim Ajans Muhasebe alış faturalarını stok kartlarıyla birlikte tuttuğu için bir ürünün alış geçmişine ve stok raporlarına aynı yerden ulaşabilirsiniz.

Konuyla ilgili: Satış fiyatı belirleme ve maliyet üstü fiyatlama · Ürün bazlı kârlılık analizi · Stok kartı nasıl açılır?

Sık sorulan sorular

Fiyatlar düşerken hangi maliyete bakmalıyım?

Fiyatlar düştüğünde son alış fiyatı ortalamanın altında kalır. Rakip fiyatlarına uyum için son alış fiyatına, eldeki pahalı stoğun zararını görmek için ortalama maliyete bakılmalıdır.

Nakliye bedeli ürün maliyetine eklenir mi?

İşletme içi takipte doğrudan bir alıma ait nakliye bedelini maliyete eklemek daha gerçekçi sonuç verir. Resmi kayıtlardaki uygulama için mali müşavirinize danışın.

Ortalama maliyeti Excel’de takip edebilir miyim?

Az sayıda üründe mümkündür; ancak her alım ve satışta tablonun güncellenmesi gerekir. Ürün ve hareket sayısı arttıkça hata riski yükselir ve stok hareketlerinden otomatik hesaplayan bir program daha güvenilir olur.